AI, dữ liệu lớn và chuyển đổi số mang lại nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng làm gia tăng rủi ro an ninh mạng. Cùng với đó, sự phát triển của AI khiến ranh giới giữa sáng tạo của con người và máy móc ngày càng mờ nhạt, làm gia tăng tính phức tạp của vấn đề quyền tác giả và sở hữu trí tuệ, đồng thời đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản trị rủi ro. Hiện nay, an ninh mạng không còn là cuộc đối đầu đơn thuần với tin tặc mà là cạnh tranh về AI, dữ liệu và khả năng phục hồi số, trong khi AI tạo sinh và mạng xã hội cũng làm gia tăng nguy cơ xâm phạm bản quyền.

Vì vậy, bảo vệ không gian mạng không chỉ nhằm đảm bảo an toàn hệ thống công nghệ mà còn góp phần củng cố niềm tin số, chủ quyền số và sự ổn định kinh tế.

Bản quyền bị “hòa tan” trong môi trường số

Trao đổi về thách thức bảo hộ bản quyền số trong bối cảnh AI và mạng xã hội phát triển mạnh, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, vấn đề không chỉ nằm ở tốc độ sao chép nhanh và tinh vi hơn mà còn ở sự thay đổi sâu sắc trong toàn bộ chuỗi giá trị sáng tạo, từ hình thành, phân phối đến khai thác tác phẩm.

Theo ông, nếu trước đây tác phẩm tồn tại dưới các hình thức ổn định như sách, bài báo, ca khúc hay phim ảnh, thì trong môi trường số hiện nay, ranh giới này đã bị phá vỡ khi nội dung có thể bị cắt ghép, tái sử dụng, lan truyền trên nhiều nền tảng, thậm chí trở thành dữ liệu huấn luyện cho AI để tạo ra sản phẩm mới với tốc độ gần như tức thời.

“Điều đáng lo ngại là quyền tác giả nhiều khi bị hòa tan trong dòng chảy dữ liệu. Người sáng tạo bỏ công sức, trí tuệ, cảm xúc và vốn sống để tạo ra tác phẩm, nhưng chỉ sau vài phút, tác phẩm ấy có thể xuất hiện trên hàng chục nền tảng, bị xóa tên tác giả hoặc bị khai thác cho những mục đích thương mại khác”, ông Sơn nhấn mạnh.

AI tạo sinh đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới về quyền tác giả, ranh giới giữa con người và máy móc cũng như dữ liệu huấn luyện. Dù Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã tạo nền tảng bảo hộ, pháp luật vẫn phải liên tục cập nhật theo tốc độ phát triển công nghệ.

Về quyền tác giả, xu hướng hiện nay là dựa vào mức độ đóng góp của con người: sản phẩm do AI tạo hoàn toàn tự động thường không được bảo hộ, còn sản phẩm có dấu ấn sáng tạo của con người vẫn có thể được công nhận. Ông cũng nhấn mạnh vấn đề lớn nằm ở dữ liệu huấn luyện khi việc dùng tác phẩm có bản quyền mà không xin phép là bất cập cần sớm xử lý.

Theo ông Sơn, cần phân định rõ 3 nhóm tác phẩm (con người sáng tạo, AI hỗ trợ, AI tự động), đồng thời quy định rõ về dữ liệu huấn luyện, trách nhiệm nền tảng và cơ chế chia sẻ lợi ích. Với việc sao chép trên mạng xã hội, ông cho rằng, pháp luật và thực thi phải đồng bộ để tránh vi phạm trở thành thói quen.

Ông Sơn cũng lưu ý, tâm lý “miễn phí hóa” nội dung số đang khiến nhiều người sao chép, cắt ghép tùy tiện, làm tổn thương người sáng tạo và ảnh hưởng đến sự phát triển của kinh tế sáng tạo.

Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện quy định về trách nhiệm của nền tảng số, cơ chế gỡ bỏ nội dung vi phạm, xử lý xuyên biên giới và minh bạch dữ liệu. Dù Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã cụ thể hóa Luật Sở hữu trí tuệ, thực tiễn vẫn đòi hỏi cập nhật để theo kịp môi trường số. Về thực thi, cần chế tài đủ mạnh, xử lý nhanh và có tính răn đe, nhất là với vi phạm có tổ chức, thu lợi lớn. Tuy nhiên, quan trọng hơn là xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền.

Theo ông, cần bảo đảm 3 nguyên tắc: minh bạch, công bằng và chia sẻ để vừa bảo vệ người sáng tạo vừa không cản trở tri thức. Đồng thời, cần kết hợp pháp luật với công nghệ như định danh số, truy vết nội dung, quản lý bản quyền tập trung và nâng cao năng lực tự bảo vệ của người sáng tạo.

Nhìn rộng hơn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, xây dựng hệ sinh thái bản quyền số minh bạch phải được xem là một phần trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo của Việt Nam, chứ không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay pháp lý đơn thuần.

“Bản quyền không phải phần đi sau của sáng tạo mà là hạ tầng mềm của sáng tạo. Chỉ khi có một hệ sinh thái bản quyền số minh bạch, vừa nghiêm minh vừa cởi mở, chúng ta mới có thể bảo vệ người sáng tạo, thúc đẩy đổi mới và phát triển kinh tế sáng tạo một cách bền vững”, ông Bùi Hoài Sơn khẳng định.

AI và khoảng trống pháp lý trong bảo hộ bản quyền số

Sự bùng nổ của AI tạo sinh và mạng xã hội đang khiến việc sáng tạo, khai thác và lan truyền nội dung diễn ra nhanh hơn, nhưng cũng kéo theo tình trạng sao chép, sử dụng trái phép và tranh chấp bản quyền ngày càng phức tạp. TS. LS. Đặng Văn Cường - giảng viên Luật Hình sự, Trường Đại học Thủy Lợi cho rằng, đây là thách thức pháp lý lớn của kỷ nguyên số, khi ranh giới giữa sáng tạo, chia sẻ và xâm phạm ngày càng mờ nhạt.

Theo ông, pháp luật Việt Nam về sở hữu trí tuệ hiện tương đối đầy đủ và không lạc hậu so với thông lệ quốc tế, nhưng sự phát triển nhanh của AI đang tạo áp lực lớn với nhiều vấn đề mới như dữ liệu huấn luyện có cần xin phép hay tác phẩm do AI tạo ra có được bảo hộ, trong khi khung pháp lý chưa quy định rõ. Đây là vấn đề mang tính toàn cầu và sự thiếu thống nhất giữa các quốc gia khiến việc xử lý vi phạm bản quyền số càng khó khăn.

LS. Đặng Văn Cường cũng cho biết thêm, khó khăn lớn nằm ở khâu thực thi pháp luật trong môi trường số, khi tác phẩm có thể bị sao chép, lan truyền rất nhanh, còn việc xác định vi phạm, thu thập chứng cứ điện tử hay yêu cầu gỡ bỏ trên nền tảng xuyên biên giới đều nhiều trở ngại. Ông cũng nhận định, chế tài hiện nay trong nhiều trường hợp chưa đủ sức răn đe so với lợi ích từ hành vi vi phạm.

Bên cạnh đó, nhận thức xã hội vẫn còn hạn chế khi tâm lý “chia sẻ miễn phí”, “lấy trên mạng là dùng” còn phổ biến, khiến nhiều hành vi xâm phạm bản quyền diễn ra công khai nhưng khó xử lý dứt điểm. Ông nhấn mạnh cần nhìn nhận nội dung số là kết quả lao động sáng tạo cần được tôn trọng.

Việt Nam đang hoàn thiện pháp luật theo hướng tăng cường bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số, siết trách nhiệm nền tảng, bảo vệ chứng cứ điện tử, nâng chế tài và có thể xử lý hình sự với vi phạm nghiêm trọng; đồng thời hướng tới quy định riêng cho AI và dữ liệu số, tăng cơ chế “thông báo - gỡ bỏ” và áp dụng công nghệ truy vết như watermark (hình mờ), Content ID.

Theo TS, LS Đặng Văn Cường, AI chỉ là công cụ nên trách nhiệm thuộc về người sử dụng; nếu sản phẩm AI có mức độ tương đồng đáng kể với tác phẩm được bảo hộ vẫn có thể bị coi là xâm phạm quyền tác giả hoặc quyền liên quan. Ông cũng nhấn mạnh vấn đề dữ liệu huấn luyện AI cần xin phép hoặc trả thù lao và yếu tố đóng góp sáng tạo của con người là tiêu chí quan trọng để xác định khả năng được bảo hộ.

“Cốt lõi không nằm ở việc có dùng AI hay không, mà ở mức độ sáng tạo của con người trong sản phẩm cuối cùng,” ông Cường nhấn mạnh.

Liên quan tình trạng sao chép tràn lan trên mạng xã hội, luật sư Cường cho rằng, khó khăn lớn không chỉ ở chứng cứ hay chế tài mà còn ở ý thức tuân thủ pháp luật chưa cao, khi nhiều người chưa nhận thức rõ hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

“Để xử lý hiệu quả cần hoàn thiện cơ chế chứng cứ điện tử, tăng trách nhiệm nền tảng, nâng chế tài, ứng dụng công nghệ phát hiện vi phạm và nâng cao nhận thức xã hội về tôn trọng bản quyền. Trong thời đại số, bản quyền không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là đạo đức sử dụng nội dung”, luật sư Đặng Văn Cường nói.

Ông cũng khuyến nghị, người sáng tạo chủ động bảo vệ quyền lợi bằng cách lưu giữ chứng cứ sáng tạo, đăng ký quyền tác giả, dùng watermark hoặc mã nhận diện; đồng thời tận dụng công cụ nền tảng như YouTube, Facebook, TikTok để báo cáo vi phạm, yêu cầu gỡ nội dung, chặn kiếm tiền và thu thập chứng cứ khi cần xử lý.

Về dài hạn, việc xây dựng “thương hiệu cá nhân” là một lớp bảo vệ quan trọng, giúp tăng khả năng nhận diện nội dung gốc và hạn chế tình trạng sao chép, đạo nhái trên môi trường số.

Cuối cùng, TS. LS Đặng Văn Cường nhấn mạnh, trong kỷ nguyên AI, thách thức lớn nhất không chỉ là có hay không có luật, mà là làm sao để hệ thống pháp luật đủ linh hoạt, đủ nhanh và đủ hiệu quả để theo kịp thực tiễn. Chỉ khi pháp luật, công nghệ và ý thức xã hội cùng vận hành đồng bộ, chúng ta mới có thể xây dựng được một môi trường số an toàn, lành mạnh và thúc đẩy sáng tạo phát triển bền vững.